Jerebu Rentas Sempadan: Siapa Kaut Untung, Siapa Tanggung Derita?
Oleh: Shahbudin Embun
ULASAN: Kita perlu berani mengemukakan satu persoalan besar yang sekian lama menghantui rakyat Malaysia dan Indonesia iaitu sampai bilakah rakyat biasa harus menghirup asap, menanggung risiko kesihatan dan kehilangan harta benda, sedangkan pihak yang mendapat keuntungan daripada kegiatan ekonomi terus menikmati hasilnya?
Persoalan ini dibangkitkan oleh Saudara Zainal (ZRA) dalam video TikTok beliau yang menyentuh isu jerebu, pembakaran kawasan ladang sawit dan penderitaan masyarakat yang menjadi mangsa kebakaran.
Mesej beliau wajar diberikan perhatian serius. Ini bukan sekadar isu alam sekitar, tetapi persoalan keadilan, tanggungjawab korporat dan amanah pemerintah terhadap rakyat.
Industri sawit bukan alasan mengorbankan rakyat
Industri kelapa sawit merupakan sektor ekonomi penting bagi Indonesia dan Malaysia. Industri ini menyediakan pekerjaan, menjana pendapatan eksport dan menyumbang kepada ekonomi kedua-dua negara. Namun, keuntungan ekonomi tidak boleh dijadikan alasan untuk membenarkan pembakaran hutan, tanah gambut atau kawasan ladang secara tidak terkawal.
Jika pembakaran dilakukan untuk mengurangkan kos pembukaan tanah, sedangkan asapnya menjejaskan kesihatan berjuta-juta manusia, maka persoalan tanggungjawab mesti dibangkitkan dengan tegas.
Keuntungan mungkin dinikmati oleh pihak tertentu, tetapi kos penderitaan akhirnya ditanggung oleh masyarakat. Kanak-kanak, warga emas, pekerja luar, pesakit pernafasan dan keluarga berpendapatan rendah antara golongan yang paling terdedah kepada kesan pencemaran udara.
Lebih menyedihkan, masyarakat yang kehilangan tempat tinggal akibat kebakaran turut berhadapan dengan beban membina semula kehidupan mereka.
Kita harus membezakan antara pengusaha yang mematuhi undang-undang dengan pihak yang terbukti melakukan pembakaran atau cuai sehingga kebakaran merebak. Tindakan mesti berasaskan bukti, bukannya tuduhan secara pukal terhadap seluruh industri.
Dakwaan 300 pengusaha perlu disiasat
Saudara Zainal membangkitkan dakwaan mengenai kira-kira 300 pengusaha yang dikatakan mempunyai kepentingan dalam isu ini.
Angka tersebut tidak boleh dibiarkan sebagai dakwaan umum. Pihak berkuasa perlu mengenal pasti syarikat yang benar-benar mempunyai kaitan dengan titik kebakaran, pemilikan konsesi, kegiatan pembukaan tanah dan kemungkinan pelanggaran undang-undang.
Pada 5 Oktober 2026, Greenpeace Malaysia, Greenpeace Indonesia dan Pantau Gambut menerbitkan dapatan mengenai entiti yang dikaitkan dengan kebakaran di Indonesia. Laporan itu menunjukkan bahawa hubungan antara kepentingan korporat dan kebakaran tanah perlu disiasat secara serius. Namun, kaitan dengan sesuatu kawasan kebakaran tidak dengan sendirinya membuktikan bahawa sesebuah syarikat sengaja membakar tanah.
Justeru, kita menuntut penyiasatan yang bebas, telus dan berasaskan data satelit, rekod pemilikan tanah, bukti lapangan serta hasil siasatan pihak berkuasa.
Jika mana-mana syarikat didapati bersalah, tindakan undang-undang hendaklah dikenakan tanpa mengira saiz perniagaan, kedudukan pemilik atau hubungan politiknya. Undang-undang tidak boleh menjadi keras terhadap rakyat kecil tetapi lunak terhadap pihak yang mempunyai kuasa dan wang.
Pemerintah buktikan bahawa mereka amanah
Apabila masalah jerebu berulang, rakyat berhak bertanya sama ada penguatkuasaan benar-benar berkesan.
Kerajaan Indonesia mempunyai tanggungjawab untuk mencegah kebakaran hutan dan tanah, menyiasat pihak yang disyaki terlibat serta memastikan mangsa mendapat perlindungan. Malaysia pula perlu melindungi kesihatan rakyatnya, memantau kualiti udara dan menggunakan saluran diplomatik bagi menuntut tindakan terhadap pencemaran rentas sempadan.
Kita tidak mahu isu ini berakhir dengan kenyataan media, mesyuarat dan janji yang dilupakan apabila keadaan kembali pulih. Pemerintah mesti menunjukkan hasil yang boleh diukur iaitu berapa banyak kebakaran dicegah, berapa banyak kes disiasat, berapa banyak tindakan undang-undang diambil dan sejauh mana kawasan yang terjejas dipulihkan.
Jika wujud kelemahan penguatkuasaan atau campur tangan pihak berkepentingan, perkara itu juga mesti disiasat.
Amanah kepimpinan bukan diukur melalui ucapan semata-mata, tetapi melalui keberanian melindungi rakyat walaupun tindakan itu melibatkan kepentingan ekonomi yang besar.
Perjanjian ASEAN mesti dilaksanakan
Kita tidak boleh mengatakan bahawa rantau ini langsung tidak mempunyai mekanisme untuk menangani jerebu. ASEAN telah menerima pakai Perjanjian ASEAN mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan pada 10 Jun 2002.
Perjanjian tersebut bertujuan mencegah, memantau dan mengurangkan kebakaran tanah serta hutan yang menyebabkan pencemaran jerebu melalui kerjasama antara negara anggota. Indonesia turut meratifikasikannya pada 2014, dengan instrumen ratifikasi didepositkan pada Januari 2015.
Oleh itu, Malaysia dan Indonesia perlu memperkukuh kerjasama melalui penyiasatan bersama terhadap kawasan kebakaran yang berpotensi menyebabkan jerebu rentas sempadan. Perkongsian data satelit dan bukti lapangan bagi mengenal pasti punca kebakaran serta pihak yang bertanggungjawab. Penguatkuasaan yang konsisten terhadap pembakaran terbuka dan pelanggaran undang-undang alam sekitar.
Pendedahan hasil siasatan juga perlu dilakukan supaya rakyat mengetahui tindakan yang benar-benar telah diambil. Bantuan kepada mangsa perlu diberikan, termasuk rawatan kesihatan, perlindungan sementara dan pemulihan tempat tinggal mengikut kelayakan serta keperluan.
Juga pencegahan jangka panjang, termasuk pengurusan tanah gambut, sistem amaran awal dan kaedah pembukaan tanah tanpa pembakaran.
Kerjasama ini tidak sepatutnya terhenti pada peringkat menteri atau pegawai kerajaan. Komuniti tempatan, badan bukan kerajaan, penyelidik dan media juga perlu dilibatkan.
Solidariti rakyat Malaysia dan Indonesia
Inilah masa untuk rakyat Malaysia dan Indonesia berdiri bersama atas dasar kemanusiaan. Kita tidak sepatutnya bermusuhan sesama sendiri hanya kerana isu jerebu melibatkan dua negara berjiran. Rakyat Indonesia yang kehilangan rumah bukan musuh rakyat Malaysia. Begitu juga rakyat Malaysia yang mengalami masalah kesihatan akibat jerebu bukan musuh rakyat Indonesia.
Musuh sebenar yang perlu ditangani ialah pembakaran yang menyalahi undang-undang, kecuaian yang terbukti, kelemahan penguatkuasaan dan sebarang sistem yang membenarkan keuntungan mengatasi keselamatan manusia.
Solidariti tidak bermaksud menyebarkan kebencian atau membuat tuduhan tanpa bukti. Solidariti bermaksud menyatukan suara rakyat untuk mendesak penyelesaian yang adil.
Media sosial boleh memainkan peranan besar dengan menyebarkan maklumat yang sahih, mengetengahkan penderitaan mangsa dan menuntut jawapan daripada pihak berkuasa. Kita mesti menjernihkan keadaan, bukannya menambahkan keruh hubungan antara dua negara serumpun.
Jangan wariskan masalah kepada generasi akan datang
Jika pencegahan hanya dilakukan selepas kebakaran berlaku, kita akan terus terperangkap dalam kitaran yang sama: kebakaran, jerebu, kecaman, mesyuarat dan akhirnya masalah berulang.
Penyelesaian sebenar memerlukan perubahan daripada pendekatan reaktif kepada pencegahan yang berterusan. Kerajaan perlu memastikan syarikat mempunyai pelan pencegahan kebakaran yang berkesan, menyediakan sistem pemantauan yang telus dan mengambil tindakan terhadap pelanggaran yang dibuktikan.
Syarikat pula mesti menunjukkan bahawa keuntungan mereka tidak diperoleh dengan memindahkan kos pencemaran kepada masyarakat.
Rakyat juga perlu memainkan peranan melalui pelaporan yang bertanggungjawab dan sokongan terhadap usaha pemuliharaan alam sekitar. Kita tidak mahu anak cucu kita mewarisi udara tercemar, hutan yang musnah dan sistem penguatkuasaan yang gagal melindungi kepentingan awam.
Rakyat mahu tindakan
Mesej Saudara Zainal ZRA wajar dijadikan pencetus perbincangan yang lebih luas tentang siapa yang mendapat keuntungan dan siapa yang menanggung penderitaan akibat kebakaran serta jerebu.
Kita menggesa kerajaan Malaysia dan Indonesia supaya memperkukuh tindakan bersama, menyiasat semua dakwaan secara profesional, menghukum pihak yang terbukti bersalah dan memastikan mangsa mendapat bantuan yang sewajarnya.
Kita juga menuntut agar kepentingan korporat tidak diberikan keutamaan melebihi nyawa, kesihatan dan hak rakyat untuk menikmati alam sekitar yang selamat.
Jangan biarkan rakyat terus menghirup asap sementara pihak yang bertanggungjawab bebas daripada pertanggungjawaban. Malaysia dan Indonesia ialah negara jiran yang mempunyai hubungan sejarah, budaya dan kemanusiaan yang erat. Sudah tiba masanya kedua-dua negara memperlihatkan solidariti melalui tindakan yang nyata.
Udara bersih bukan kemewahan. Keselamatan rakyat bukan pilihan. Keadilan alam sekitar ialah tanggungjawab pemerintah.
Penulis merupakan penganalisis politik merangkap Pengerusi Biro Politik SEKPUR
Comments