Guru Bukan Sekadar Pengajar: Pembina Manusia dan Peradaban

Oleh: Khairul Anuar Abdul Manap

ULASAN: Tidak dapat dinafikan bahawa guru mempunyai kedudukan yang amat penting dalam kehidupan sesebuah masyarakat. Tugas guru bukan sekadar menyampaikan ilmu di dalam bilik darjah atau memastikan murid memperoleh keputusan peperiksaan yang baik.

Sebaliknya, guru turut membentuk nilai, akhlak, identiti dan cara seseorang murid memahami dunia di sekelilingnya. Dari sudut sosiologi dan antropologi, guru boleh dianggap sebagai agen sosialisasi dan pengantara budaya yang menghubungkan keluarga, sekolah, masyarakat serta negara. Sesungguhnya, apabila peranan guru dilihat merentasi peradaban Islam, Cina dan India, kita akan menemukan satu persamaan penting, iaitu pendidikan sentiasa berkaitan dengan usaha membentuk manusia.

Dari perspektif sosiologi, guru merupakan antara agen sosialisasi sekunder yang paling berpengaruh selepas keluarga. Hal ini demikian kerana sekolah menjadi ruang awal seseorang kanak-kanak belajar hidup bersama manusia daripada pelbagai latar belakang. Di sekolah, murid bukan sahaja belajar membaca, menulis dan mengira, malah belajar tentang disiplin, tanggungjawab, kerjasama, hormat-menghormati dan kehidupan bermasyarakat. Dengan kata lain, interaksi antara guru dengan murid sebenarnya merupakan sebahagian daripada proses pembentukan anggota masyarakat.

Pendidikan institusi kekal keharmonian masyarakat

Selain itu, teori fungsionalisme melihat pendidikan sebagai sebuah institusi yang membantu mengekalkan keteraturan dan keharmonian masyarakat. Dalam kerangka ini, guru berperanan memindahkan nilai dan pengetahuan daripada satu generasi kepada generasi yang lain. Sebagai contoh, guru mengajar murid tentang kepentingan mematuhi peraturan, menghormati orang lain dan menjalankan tanggungjawab sebagai warganegara. Nilai-nilai tersebut penting agar masyarakat dapat berfungsi secara teratur. Oleh itu, guru bukan sahaja mengurus pembelajaran, tetapi turut menyumbang kepada pembinaan kestabilan sosial.

Sungguhpun demikian, teori konflik mengingatkan kita bahawa sistem pendidikan tidak sentiasa bebas daripada ketidaksamaan. Murid datang ke sekolah daripada keluarga yang berbeza dari segi ekonomi, bahasa, budaya dan peluang kehidupan. Ada murid yang mempunyai kemudahan pembelajaran yang lengkap, manakala ada yang terpaksa belajar dalam keadaan serba kekurangan.

Hal ini membawa kepada persoalan tentang keadilan pendidikan. Dalam keadaan sedemikian, guru mempunyai tanggungjawab penting untuk memastikan perbezaan latar belakang tidak menjadi alasan untuk mengecilkan potensi seseorang murid. Malah, guru boleh menjadi pihak yang membuka ruang mobiliti sosial dengan memberikan peluang dan perhatian kepada murid yang memerlukannya.

Keyakinan diri kanak-kanak

Di samping itu, teori interaksionisme simbolik membawa kita melihat perkara yang kelihatan kecil tetapi memberi kesan besar kepada kehidupan murid. Kata-kata seorang guru, cara guru memandang murid dan jangkaan yang diberikan kepada mereka boleh mempengaruhi keyakinan diri seseorang kanak-kanak. Misalnya, apabila seorang murid sentiasa dianggap lemah atau bermasalah, label tersebut berkemungkinan mempengaruhi cara murid melihat dirinya sendiri.

Sebaliknya, dorongan, kepercayaan dan pengiktirafan daripada guru boleh membantu murid mengenali keupayaan dirinya. Jelaslah bahawa pendidikan tidak hanya berlaku melalui buku teks, tetapi turut berlangsung melalui hubungan manusia.

Dari perspektif antropologi pula, guru berfungsi sebagai pengantara budaya. Perkara ini amat penting dalam sebuah negara majmuk seperti Malaysia. Murid membawa bersama mereka bahasa, adat, pengalaman keluarga dan identiti komuniti masing-masing apabila memasuki sekolah.

Guru perlu membantu mereka hidup dalam kepelbagaian tanpa memaksa mereka kehilangan identiti asal. Dengan kata lain, sekolah seharusnya menjadi tempat murid belajar bahawa perbezaan bukan ancaman, sebaliknya sebahagian daripada kekayaan masyarakat.

Tanggungjawab moral

Lebih daripada itu, kedudukan tinggi guru sebenarnya telah lama kelihatan dalam pelbagai tradisi peradaban. Dalam tradisi Islam, pendidikan tidak dipisahkan daripada ilmu, adab, amal dan tanggungjawab moral. Guru bukan sahaja berperanan sebagai mu‘allim yang menyampaikan ilmu, tetapi juga boleh berfungsi sebagai murabbi dan mu’addib yang membimbing pembentukan diri dan adab murid. Hubungan guru dengan murid turut ditekankan melalui kasih sayang, teladan dan tanggungjawab.

Dalam tradisi Konfusian pula, pendidikan mempunyai hubungan yang kuat dengan pembentukan watak. Prinsip seperti ren, iaitu kemanusiaan, dan li, iaitu tata susila serta aturan hubungan sosial, menekankan bahawa manusia yang baik perlu dibentuk melalui pembelajaran dan pembaikan diri. Ideal junzi atau insan budiman memperlihatkan bahawa pendidikan tidak berhenti pada kecerdasan intelektual, tetapi turut melibatkan kemuliaan watak. Sehubungan dengan itu, guru menjadi contoh penting tentang nilai yang ingin dibentuk dalam diri murid.

Tradisi pendidikan India juga memberikan kedudukan penting kepada hubungan guru dengan murid. Melalui tradisi guru–shishya, pendidikan bukan hanya proses menerima maklumat tetapi melibatkan disiplin, pengalaman kehidupan dan bimbingan yang berterusan. Walaupun ketiga-tiga peradaban tersebut mempunyai latar agama dan budaya yang berbeza, persamaannya jelas: seorang guru membantu menghubungkan pengetahuan dengan pembentukan manusia.

Falsafah Pendidikan Kebangsaan

Dalam konteks Malaysia, semangat pendidikan yang menyeluruh ini dapat dilihat melalui Falsafah Pendidikan Kebangsaan. Falsafah tersebut memberikan penekanan kepada perkembangan potensi individu secara menyeluruh dan bersepadu bagi melahirkan insan yang seimbang dari segi intelek, rohani, emosi dan jasmani. Maka, pendidikan tidak sewajarnya diukur berdasarkan keputusan peperiksaan semata-mata. Kemenjadian seseorang murid turut melibatkan akhlak, kemanusiaan, tanggungjawab, daya fikir serta keupayaannya untuk hidup bersama orang lain.

Oleh yang demikian, masyarakat juga perlu berhati-hati agar tidak melihat guru sekadar sebagai pekerja yang melaksanakan sukatan pelajaran. Guru ialah manusia yang bekerja dengan manusia. Setiap perkataan, keputusan dan tindakan mereka boleh meninggalkan kesan yang panjang dalam kehidupan murid. Pada masa yang sama, guru juga memerlukan sokongan daripada keluarga, sekolah, masyarakat dan sistem pendidikan kerana tanggungjawab mendidik tidak boleh dipikul oleh guru seorang diri.

Secara keseluruhannya, peranan guru merentasi sosiologi, antropologi dan sejarah peradaban memperlihatkan satu hakikat yang sama iaitu pendidikan ialah proses membentuk manusia. Guru mungkin berdiri di hadapan sebuah kelas yang kecil, tetapi kesan tugasnya boleh menjangkau sebuah keluarga, masyarakat dan generasi. Akhir kata, jika kita menginginkan sebuah masyarakat yang berilmu, beradab dan mampu hidup bersama dalam kepelbagaian, kita perlu melihat guru bukan hanya sebagai penyampai pelajaran, tetapi sebagai salah seorang pembina manusia dan peradaban.