Kepimpin Berteraskan Ilmu: Membaca Madinah, Solehah Dengan Adil

Oleh: Khairul Anuar Abdul Manap

ULASAN: Perbincangan mengenai Tan Sri Dr Madinah Mohamad dan Dr Solehah Yaacob membuka ruang untuk kita berfikir tentang hubungan antara ilmu dengan kepimpinan.

Kedua-duanya berada dalam keadaan yang berbeza. Madinah pernah memimpin Jabatan Audit Negara, manakala Solehah membina kerjaya dalam dunia akademik. Oleh itu, kedua-dua kes ini tidak wajar disamakan sepenuhnya. Namun ada satu persoalan yang boleh direnungkan bersama: apakah yang berlaku apabila seseorang memegang kedudukan atau mengemukakan pandangan dalam perkara yang turut memerlukan kepakaran khusus?

Di sinilah ilmu perlu diletakkan di hadapan. Jangan kerana kita bersetuju dengan seseorang, semua pandangannya terus diterima. Jangan pula kerana kita tidak bersetuju dengannya, seluruh pengalaman dan sumbangannya diketepikan. Manusia perlu dinilai dengan adil. Keputusan dan pandangan pula perlu dinilai berdasarkan bukti.

Madinah dan tanggungjawab memimpin institusi

Dr Madinah dilantik sebagai Ketua Audit Negara untuk tempoh dua tahun mulai 23 Februari 2017. Beliau berkelulusan Sarjana Muda Kepujian Sains Politik dari Universiti Sains Malaysia, Sarjana Sains dalam Pembangunan Sumber Manusia dan kedoktoran dalam Pengurusan Sumber Manusia dari Universiti Putra Malaysia. Sebelum itu, beliau pernah menjadi Ketua Setiausaha Kementerian Sains, Teknologi dan Inovasi serta Kementerian Pendidikan. [1]

Madinah juga pernah menyatakan bahawa beliau tidak mempunyai pendidikan formal dalam bidang perakaunan atau audit. Namun beliau menjelaskan bahawa pengalaman sebagai pegawai kanan kerajaan dan anggota beberapa lembaga memberikannya pendedahan kepada urusan kewangan dan audit. [2]

Isu Lembaga Tabung Haji perlu dibaca berdasarkan perkembangan rasmi yang telah berlaku. Laporan Suruhanjaya Siasatan Diraja mengenai Tabung Haji telah dibuka kepada umum selepas keputusan Jemaah Menteri pada 29 Julai 2026. [3]

Antara dapatan yang dilaporkan daripada RCI ialah teguran terhadap pendekatan Jabatan Audit Negara dalam mengaudit penyata kewangan Tabung Haji bagi 2014 hingga 2017. RCI berpandangan Jabatan Audit Negara kurang tegas dan bahawa beberapa perkara dalam penyata kewangan 2017 sepatutnya membawa kepada pendapat audit yang menyatakan teguran, bukan sekadar penekanan terhadap perkara tertentu. [4]

Selepas laporan itu diterbitkan, Madinah mempertahankan keputusan audit yang dibuat ketika beliau mengetuai Jabatan Audit Negara. Menurut beliau, keputusan tersebut dibuat berdasarkan bukti audit dan piawaian yang digunakan ketika itu. Pada 25 Ogos 2026, beliau turut menyatakan bahawa beliau dan pasukannya tidak menemukan bukti kecurian atau penyelewengan semasa audit dijalankan. [5]

Pada hari yang sama, Madinah menjelaskan bahawa perbezaan kira-kira RM4.8 bilion antara penyata kewangan Tabung Haji yang diaudit dengan semakan PwC tidak boleh terus dianggap sebagai bukti kegagalan audit. Menurut beliau, kedua-dua penilaian menggunakan tujuan, skop dan kaedah yang berbeza. [6]

Kedudukan perkara ini perlu jelas. RCI telah mengemukakan dapatan rasmi. Madinah pula memberikan penjelasan dan mempertahankan pertimbangan yang dibuat ketika beliau memimpin Jabatan Audit Negara.

Daripada lensa kepimpinan, pelajarannya bukan untuk menafikan dapatan RCI dan bukan juga untuk menutup ruang Madinah memberikan penjelasan. Seorang pemimpin tidak semestinya mengetahui sendiri setiap perkara teknikal. Namun pemimpin perlu memahami batas pengetahuannya, mendengar mereka yang lebih arif dan memastikan keputusan mempunyai asas yang boleh dipertanggungjawabkan.

Apabila sesuatu keputusan institusi kemudian ditemukan mempunyai kelemahan melalui proses rasmi, dapatan tersebut juga perlu dihadapi dengan terbuka. Itulah sebahagian daripada tanggungjawab memimpin.

Solehah dan tanggungjawab terhadap ilmu

Dr Solehah Yaacob pula mempunyai latar utama dalam bahasa dan linguistik Arab. Rekod penerbitannya di repositori UIAM menunjukkan karya beliau banyak berkaitan tatabahasa Arab, falsafah bahasa, teks lama serta hubungan bahasa dengan sejarah dan tamadun. Terdapat juga karya beliau yang menyentuh sejarah bahasa dan tamadun Alam Melayu. [7]

Oleh itu, kurang tepat jika beliau digambarkan sebagai sarjana bahasa yang langsung tidak pernah menyentuh persoalan sejarah atau tamadun. Namun rekod tersebut juga tidak dengan sendirinya menjadikan seseorang pakar dalam semua cabang sejarah yang disentuhnya.

Perhatian masyarakat tertumpu kepada Solehah selepas pandangannya bahawa masyarakat Rom dipercayai memperoleh pengetahuan pembinaan kapal daripada pelaut Melayu tersebar secara meluas. Solehah menjelaskan bahawa pandangan tersebut merupakan hipotesis yang dibina berdasarkan pembacaannya terhadap sumber Arab klasik. [8]

Perkataan hipotesis penting di sini. Ia bukan bermaksud sesuatu perkara telah menjadi fakta yang selesai dibuktikan. Ia ialah pandangan yang perlu diperiksa, dibandingkan dengan sumber lain dan dinilai bersama bukti yang berkaitan.

Susulan perbahasan tersebut, UIAM menubuhkan panel inkuiri dalaman untuk meneliti kenyataan Solehah secara menyeluruh dan bebas dalam perkara berkaitan keutuhan akademik. Kenyataan UIAM yang dilaporkan Bernama pada 23 Ogos 2026 mengesahkan kewujudan panel tersebut, tetapi tidak memperincikan dapatan panel kepada masyarakat. UIAM turut mengesahkan bahawa perkhidmatan Solehah sebagai kakitangan akademik telah berakhir pada 27 April 2026. [9]

Solehah pula mempertikaikan penamatan perkhidmatannya. Beliau dilaporkan mahu membawa perkara tersebut ke Mahkamah Perusahaan dan mendakwa tidak diberikan peluang membuat rayuan. [10]

Maka di sini juga perlu ada batas dalam membuat kesimpulan. Kita mengetahui bahawa perkhidmatannya telah berakhir dan sebuah panel inkuiri pernah ditubuhkan. Namun kenyataan awam yang tersedia tidak memperincikan dapatan panel atau menyatakan bahawa satu-satunya sebab penamatan itu ialah hipotesis mengenai kapal Rom dan Melayu.

Daripada sudut ilmu, persoalan yang lebih bermanfaat ialah sama ada seorang sarjana boleh meneroka perkara di luar bidang utamanya. Ilmu tidak berkembang jika manusia takut bertanya. Seseorang sarjana boleh membaca merentas bidang, tetapi kebebasan itu datang bersama tanggungjawab.

Semakin jauh seseorang bergerak daripada bidang yang paling dikuasainya, semakin besar keperluan untuk mendengar mereka yang lebih arif. Sumber perlu diperiksa. Bukti perlu dibandingkan. Pandangan juga perlu terbuka untuk disemak. Jika bukti baharu menunjukkan kelemahan, kesediaan membetulkan pandangan bukan tanda kalah. Itulah adab ilmu.

Ilmu mendahului jawatan dan gelaran

Di sinilah Madinah dan Solehah memberikan dua pelajaran yang berbeza tetapi bertemu pada satu asas.

Madinah mengingatkan bahawa seseorang yang memimpin sebuah institusi khusus perlu menghargai kepakaran di sekelilingnya dan bersedia menjelaskan keputusan yang dibuat atas nama institusi. Solehah pula mengingatkan bahawa keberanian membuka persoalan baharu dalam ilmu perlu berjalan bersama kesediaan membenarkan pandangan itu diperiksa dan dicabar.

Jawatan tidak menjadikan semua keputusan seseorang benar. Gelaran akademik juga tidak menjadikan semua pandangan seseorang benar. Namun perbezaan bidang kelayakan semata-mata juga belum cukup untuk membuktikan seseorang itu salah.

Ukuran yang lebih adil ialah bukti, sumber, proses dan kesediaan menerima penelitian.

Dalam zaman media sosial, seseorang mudah dinilai melalui satu tajuk berita, satu rakaman pendek atau satu petikan kenyataan. Sedangkan ilmu meminta kita membaca lebih jauh, menyemak sumber, mendengar penjelasan dan membezakan antara dapatan rasmi dengan pembelaan seseorang, serta antara fakta yang telah dibuktikan dengan hipotesis yang masih perlu diuji.

Pada akhirnya, kepimpinan yang berteraskan ilmu memerlukan dua perkara berjalan bersama: keberanian memikul tanggungjawab dan kerendahan hati menerima penelitian.

Jika bukti menunjukkan sesuatu keputusan itu tepat, pertahankanlah dengan baik. Jika bukti menunjukkan terdapat kelemahan, perbaikilah dengan terbuka. Jika bukti belum mencukupi, beranilah mengatakan bahawa kita belum tahu.

Mengakui batas pengetahuan bukan kelemahan. Dalam ilmu, itulah ruang untuk terus belajar. Dalam kepimpinan, barangkali di situlah bermulanya kematangan - apabila ilmu tidak digunakan untuk memenangkan diri, tetapi untuk mencari kebenaran, memperbaiki kelemahan dan membawa manfaat kepada kehidupan bersama.

Sumber semakan fakta:

[1] Astro Awani/Bernama, 20 Februari 2017, “Tan Sri Dr Madinah Mohamad dilantik Ketua Audit Negara yang baharu - KSN”. Pautan sumber

[2] The Edge Malaysia, “Former auditor-general: I wanted to get the job on my own merit”. Pautan sumber

[3] Portal Rasmi JAKIM, 29 Julai 2026, “Laporan Suruhanjaya Siasatan Diraja (RCI) Tabung Haji”. Pautan sumber

[4] Malay Mail, 13 Ogos 2026, laporan mengenai dapatan RCI dan penjelasan bekas Ketua Audit Negara. Pautan sumber

[5] Free Malaysia Today, 25 Ogos 2026, “RM4.8 bilion beza laporan bukan bukti audit TH gagal, kata Madinah”. Pautan sumber

[6] The Star, 25 Ogos 2026, “Different audit methods behind RM4.8bil TH gap, says former Auditor-General”. Pautan sumber

[7] Repositori Institusi UIAM (IRep), profil dan rekod penerbitan Dr Solehah Yaacob. Pautan sumber

[8] Sinar Harian, 9 November 2025, “Hipotesis sejarah kapal Rom berpaksi sumber Arab klasik - Profesor Dr Solehah”. Pautan sumber

[9] Bernama, 23 Ogos 2026, “IIUM Confirms Solehah Yaacob’s Service Ended On April 27”. Pautan sumber

[10] Free Malaysia Today, 23 Ogos 2026, “Controversial lecturer Solehah to challenge termination by IIUM”. Pautan sumber