Bukan Sekadar Bebas: Budaya Ilmu Mengisi Makna Kemerdekaan

Merdeka bukan sekadar mengarak bendera, makna kemerdekaan perlu didisi. Foto ihsan Jabatan Penerangan

Oleh: Khairul Anuar Abdul Manap

ULASAN: Setiap kali menyambut Hari Kebangsaan, kita kembali kepada sejarah perjuangan membebaskan tanah air daripada penjajahan. Kita mengenang keberanian generasi terdahulu, mengibarkan Jalur Gemilang dan menghayati erti sebuah negara yang berdaulat. Namun selepas hampir tujuh dekad merdeka, satu pertanyaan wajar terus hidup dalam fikiran kita apakah makna kemerdekaan dalam kehidupan masyarakat hari ini?

Kemerdekaan politik ialah asas yang besar, tetapi ia bukan titik akhir. Sebuah negara boleh bebas daripada penjajahan, namun masyarakatnya masih boleh dibelenggu oleh kejahilan, prasangka, maklumat palsu, ketidakadilan dan ketakutan untuk menyatakan pandangan. Sebab itu kemerdekaan perlu terus diberi isi melalui pembinaan manusia, masyarakat dan institusi. Antara syarat pentingnya ialah pembudayaan ilmu.

Dalam Gelombang Kebangkitan Asia, Datuk Seri Anwar Ibrahim yang kini merupakan Perdana Menteri Malaysia (PMX) meletakkan ilmu pada kedudukan yang tinggi dalam pembinaan tamadun. Beliau turut mengingatkan bahawa “budaya ilmu tidak akan mekar tanpa kebebasan ilmiah”. Gagasan ini tetap relevan pada zaman apabila maklumat berada di hujung jari, tetapi kemampuan menilai maklumat belum tentu berkembang pada kadar yang sama.

Budaya ilmu, kemerdekaan fikiran

Hari ini seorang anak muda boleh menerima puluhan berita, video, komen dan pandangan dalam masa yang singkat. Namun banyaknya maklumat tidak semestinya menjadikan seseorang lebih berilmu. Persoalan yang lebih penting ialah sama ada kita mampu memeriksa sumber, memahami konteks, membezakan fakta daripada manipulasi dan bersedia membetulkan pandangan apabila ternyata kita tersilap.

Budaya ilmu kerana itu bukan budaya mengetahui segala-galanya. Ia ialah budaya membaca, bertanya, mendengar, meneliti dan belajar. Ia juga menuntut kerendahan hati untuk mengakui bahawa pengalaman orang lain mungkin membuka sisi masalah yang tidak kita lihat. Di sinilah pembudayaan ilmu bertemu dengan kepimpinan.

Pemimpin yang menyuburkan budaya ilmu bukan pemimpin yang mahu dilihat mempunyai semua jawapan. Kepimpinan yang matang membuka ruang supaya orang lain boleh bertanya, memberikan pandangan dan membawa pengalaman mereka ke dalam proses membuat keputusan. Hal ini penting bukan sahaja dalam kerajaan, tetapi juga di sekolah, universiti, tempat kerja, NGO, persatuan dan komuniti.

Sesuatu masalah masyarakat jarang dapat difahami melalui satu sudut sahaja. Laporan dan data penting, tetapi pengalaman manusia di lapangan juga penting. Sebuah projek pembangunan, misalnya, mungkin kelihatan baik melalui angka pelaburan dan manfaat ekonomi. Pada masa yang sama, penduduk setempat mungkin mempunyai persoalan tentang keselamatan anak-anak, kesesakan, mata pencarian, kemudahan awam atau perubahan terhadap kehidupan komuniti mereka.

Mendengar suara tersebut bukan bererti menolak pembangunan. Sebaliknya, ia membantu menjadikan pembangunan lebih peka dan lebih baik.

Politik identiti tidak wajar nafikan orang lain

Masyarakat tidak seharusnya dilihat semata-mata sebagai penerima dasar atau penerima bantuan. Mereka juga mempunyai pengetahuan tentang kehidupan sendiri. Apabila pengalaman rakyat didengar dan diberikan tempat dalam proses membuat keputusan, ilmu tidak lagi bergerak sehala dari atas ke bawah. Ia menjadi proses belajar bersama antara institusi dengan masyarakat.

Budaya ilmu juga penting dalam sebuah negara yang dihuni masyarakat pelbagai agama, kaum, bahasa dan budaya. Kemerdekaan yang matang tidak menuntut kita menjadi serupa. Ia menuntut kemampuan untuk hidup dengan perbezaan tanpa kehilangan nilai bersama.

Keyakinan terhadap jati diri tidak perlu dibina dengan menafikan identiti orang lain. Sebaliknya, ilmu membantu kita memahami sejarah, pengalaman dan cara hidup masyarakat yang berbeza. Ilmu mengajar kita mengenali sebelum menghukum.

Daripada sikap inilah rasa hormat dapat berkembang. Perpaduan bukan bererti menghapuskan perbezaan, tetapi membina ruang kehidupan bersama dalam budaya damai yang menjaga maruah setiap insan.

Namun keterbukaan tidak memadai tanpa keadilan. Gelombang Kebangkitan Asia turut menegaskan bahawa “keadilan merupakan inti kemanusiaan”. Perjuangan kemerdekaan tidak selesai apabila penjajah meninggalkan tanah air. Selepas merdeka, cabaran kita ialah membina institusi yang memastikan kebebasan dan keadilan benar-benar dapat dirasai rakyat.

Kemerdekaan perlu kelihatan pada cara manusia dilayani. Ia dirasai apabila seorang anak mendapat peluang pendidikan yang baik, apabila keluarga memperoleh perkhidmatan asas yang sewajarnya, apabila golongan yang lemah tidak diketepikan, apabila masyarakat boleh menyuarakan pandangan, dan apabila institusi menjalankan tanggungjawab dengan amanah.

Sebab itu pembangunan juga tidak boleh diukur melalui angka ekonomi semata-mata. Pertumbuhan, pelaburan dan peluang pekerjaan penting, tetapi matlamat akhirnya ialah manusia yang dapat menjalani kehidupan dengan bermaruah.

Di sinilah nilai Kesejahteraan dalam Malaysia MADANI perlu diterjemahkan secara membumi.

Kemampuan menyediakan keperluan asas

Bagi sebuah keluarga, kesejahteraan bukan angka yang jauh daripada kehidupan mereka. Ia berkaitan dengan kemampuan menyediakan keperluan asas keluarga, keselamatan anak-anak, mutu pendidikan, akses kepada kesihatan, pekerjaan yang bermaruah dan keyakinan terhadap masa depan. Bagi seorang belia, kesejahteraan turut bermakna adanya ruang untuk belajar, bekerja, bersuara dan membina kehidupan tanpa merasakan peluang hanya tersedia untuk kelompok tertentu.

Dengan kata lain, kesejahteraan mesti dinikmati, bukan sekadar diumumkan.

Budaya ilmu membantu kita bertanya soalan yang lebih jujur tentang pembangunan. Siapa yang mendapat manfaat? Siapa yang masih tertinggal? Adakah masyarakat luar bandar memperoleh peluang yang sewajarnya? Adakah keluarga berpendapatan rendah mempunyai ruang untuk memperbaiki kehidupan? Adakah suara komuniti didengar apabila keputusan yang menyentuh kehidupan mereka dibuat?

Soalan-soalan ini bukan tanda pesimisme. Ia sebahagian daripada tanggungjawab masyarakat yang mahu memastikan kemajuan mempunyai makna kepada manusia.

Masyarakat sivil juga mempunyai peranan besar. NGO, persatuan komuniti, badan profesional dan institusi pendidikan tidak sepatutnya hanya menjadi penganjur program. Mereka boleh menjadi ruang pembelajaran masyarakat, tempat dialog berlaku, pengalaman komuniti dihimpunkan dan pengetahuan diterjemahkan kepada tindakan.

Ilmu yang hidup ialah ilmu yang membantu manusia memahami masalah dan membuat keputusan yang lebih baik. Kajian tentang keluarga seharusnya membantu kita memperkukuh keluarga. Pengetahuan tentang komuniti seharusnya membantu membina komuniti yang lebih berdaya tahan. Kajian tentang kepimpinan pula seharusnya menyumbang kepada organisasi dan institusi yang lebih adil, terbuka dan manusiawi.

Mengisi makna kemerdekaan

Generasi terdahulu memperjuangkan kebebasan daripada penjajahan. Tanggungjawab generasi hari ini ialah memastikan kemerdekaan itu mempunyai makna dan isi dalam pembinaan masyarakat yang berilmu, institusi yang adil, kepimpinan yang amanah, ekonomi yang manusiawi dan kehidupan bersama yang menghormati kepelbagaian.

Merdeka pada zaman ini juga bererti berani membaca sebelum mempercayai, bertanya sebelum membuat kesimpulan, mendengar sebelum menghukum dan menggunakan ilmu untuk memperbaiki kehidupan bersama.

Malaysia MADANI tidak dapat dibina melalui dasar dari atas semata-mata. Ia perlu tumbuh menjadi budaya dalam masyarakat. Apabila ilmu dihargai, manusia lebih mudah dihormati. Apabila manusia dihormati, penyertaan menjadi lebih bermakna. Apabila institusi bersedia mendengar dan belajar, kesejahteraan mempunyai peluang yang lebih besar untuk benar-benar dinikmati bersama.

Mungkin di situlah salah satu makna kemerdekaan yang perlu terus kita hidupkan dan bukan sekadar sebuah bangsa yang bebas menentukan nasibnya, tetapi sebuah masyarakat yang mempunyai ilmu dan kebijaksanaan untuk menentukan bagaimana kita mahu hidup bersama.

Kerana merdeka bukan hanya kebebasan daripada sesuatu. Merdeka juga ialah kemampuan membina sesuatu yakni manusia yang bermaruah, masyarakat yang berilmu, institusi yang adil dan sebuah negara yang menjadikan kesejahteraan sebagai pengalaman hidup bersama dalam budaya damai.

---

Penulis merupakan calon PhD dalam Pengajian Kepimpinan di IPSAS, Universiti Putra Malaysia (UPM) dan Pegawai Penyelidik.